Xôi ngũ sắc

Xôi ngũ sắc là một bản sắc dân tộc đặc trưng của các dân tộc ở Yên Bái quê mình. Xôi này chỉ làm vào ngày tết, ngày hội, lễ cúng tế hoặc cưới hỏi.

Xôi ngũ sắc (Ảnh: Báo Yên Bái điện tử)

Để làm xôi trước tiên là phải chọn gạo nếp, ở Yên Bái bà con thường chọn loại nếp Tú Lệ (còn gọi là nếp Tan Lả - theo tiếng của người Thái) - loại gạo nếp đặc sản vừa thơm, vừa dẻo chỉ có ở xã Tú Lệ- Văn Chấn- Yên Bái. Chọn gạo rồi thì phải ngâm gạo trước khi xôi từ 6-8 tiếng, tùy theo muốn làm cơm màu gì thì ngâm gạo với nước màu đó, cách chế tạo nước ngâm như sau:

     Để làm xôi có màu trắng, người ta dùng gạo nếp đồ lên thành xôi là được. Muốn xôi có màu xanh, màu đỏ thì dùng lá cây có tên gọi là cơm xôi xanh, hoặc cơm xôi đỏ. Loại cây này rất dễ trồng, hình thức hai loại cây này rất giống nhau nhưng khi đun lấy nước ngâm gạo nếp thì nó lại tạo nên màu gạo xanh, màu gạo đỏ khác nhau. Vào mùa gấc chin thì có thể lấy gấc làm màu xôi đỏ. Người miền núi còn biết dùng vỏ bưởi, vỏ măng đắng, lá cây ba soi, lá cây thành nghạnh phơi khô, đốt lấy tro ngâm với nước có pha một chút vôi, thành nước ngâm gạo màu xanh. Làm món xôi đen, có thể dùng gạo nếp có hạt gạo màu đen giống như nếp cẩm nhưng hạt tròn to hơn, song người ta dùng lá cây gùn mọc ở rừng hoặc ven khe suối đốt lấy tro ngâm nước rồi gạn lấy nước trong để ngâm gạo (loại lá cây này được bà con dùng làm bánh tro trong dịp tết đoan ngọ cho trẻ em giết sâu bọ). Làm món xôi vàng chỉ cần lấy củ nghệ già, giã nhỏ pha với nước ngâm gạo rồi đồ xôi là được (mẹ mình nói làm xôi nghệ ngon nhất là phải dùng củ nghệ nếp, màu vàng đẹp, thơm và ăn còn được thuốc nữa )

Riêng xôi ngũ sắc của người Tày gồm các màu: đỏ tươi, đỏ thẫm, vàng, nâu, tím. Người Tày quan niệm xôi màu tượng trưng cho ngũ hành: kim, mộc, thủy, thổ, hỏa. Nếu xôi nhà ai pha chế màu chuẩn, đẹp thì được xem là người khéo tay, làm ăn phát đạt. 
Nguyên liệu làm xôi ngũ sắc gồm: gạo nếp thơm dẻo, hạt đều không lẫn tẻ, trộn với các loại lá cây rừng (co khảu, khảu đen) để nhuộm màu, tùy thuộc vào mỗi loại lá và cách pha chế để tạo ra 5 màu khác nhau, tạo ra sản phẩm xôi thơm ngon, hấp dẫn. 
Trước khi nhuộm màu xôi, gạo nếp được vo sạch đem ngâm trong nước lã từ 6 – 8 giờ để hạt gạo có độ nở vừa phải. Chia gạo ra thành 5 phần, mỗi phần tương ứng với một màu: nếu xôi màu đỏ, dùng lá (co khảu) luộc kỹ, chắt lấy nước để nguội, rồi cho gạo vào trộn đều, để khoảng một giờ. Khi hạt gạo đã chuyển sang màu đỏ, lúc đó mang đồ xôi, khi xôi chín có màu đỏ tươi rất hấp dẫn. Tương tự, xôi đỏ nhạt, xôi vàng cũng làm từ lá (co khảu), nhưng cách pha chế và thời gian ủ có khác đôi chút. Riêng màu xôi tím và nâu làm từ cây (khảu đen), trước khi gã nhỏ lá được hơ qua lửa cho héo, đem trộn với tro quả núc nác, lọc lấy nước trộn cùng gạo nếp, khi đồ xôi chín có màu tím, xôi kỹ hơn chuyển sang màu nâu… Qua kinh nghiệm pha chế từ dân gian cho ra xôi ngũ sắc, ngoài hương vị thơm ngon, béo ngậy, hấp dẫn bởi màu sắc, chất của loại lá cây rừng, còn có tác dụng chữa bệnh đường ruột và bồi bổ sức khỏe rất tốt. 

Việc đồ xôi ngũ sắc cũng khá công phu. Nếu làm Lễ ở quy mô lớn thì mỗi loại xôi màu có thể đồ bằng một chõ riêng. Nếu làm quy mô nhỏ mà đồ 5 loại chung một chõ thì phải làm rất cẩn thận. Khi bỏ gạo vào chõ phải bỏ theo từng lớp màu riêng, loại nào dễ ngấm màu sang loại khác thì để ở đáy chõ. Người cẩn thận hơn thì người ta đan những tấm vỉ bằng tre để ngăn cách các loại gạo màu trong một chõ.

Cách bày xôi ngũ sắc đòi hỏi cũng rất khéo léo. Có ba cách bày như sau:

Dùng khuôn tròn bằng ống tre, nứa để đóng xôi theo từng màu như đóng oản rồi bày cả năm màu chung một đĩa.

Dùng khuôn gỗ để nén sôi thành từng khuôn màu rồi chồng từng loại lên nhau theo hình trụ.

Dùng khuôn tròn và những thanh tre mỏng, to bản chia đáy khuôn thành năm phần bằng nhau theo hình cánh hoa rồi nén sôi, nén xong thì rút bỏ thanh tre.

Mâm cỗ cúng có đĩa xôi ngũ sắc đem lại sự tôn nghiêm, sung kính cho chủ lễ để thờ cúng tổ tiên, thần thánh, nom rất sang trọng, đẹp mắt ăn cũng rất ngon. Đối với người dân Văn Chấn, Mường Lò, năm màu xôi được công nhận màu xanh (khảu kheo) tượng trưng cho núi rừng thân thương. Màu đỏ (khảu lanh) tượng trưng cho khát vọng cược sống thanh bình. Màu tím (khảu cắm) tượng trưng cho đất đai trù phú. Màu vàng (khảu lương) tượng trưng cho ấm no sung túc. Màu trắng (khảu lóm) tượng trưng cho thủy chung trong trắng. mâm sôi ngũ sắc đầu xuân hội tụ đủ năm màu là tấm lòng của người dân Văn Chấn - Mường Lò dâng lên tổ tiên linh thiêng, đất nước giàu đẹp, cầu cho quê hương thái bình, con người hòa đồng, mùa màng bội thu, đất trời đổi mới, ấm no hạnh phúc.